آشنایی با هنر قلم زنی

قلم زنی در ایران

قلمزنی در ایران از هنر های اصیل صنایع دستی کشورمان بشمار می رود. در شهرهای ایران ،سبک های هنری متفاوتی توسط هنرمندان دنبال می گردد. اصفهان به عنوان قطب صنایع دستی ایران توانسته بهترین محصولات قلم زنی شده را به بازارهای داخلی و خارجی عرضه کند. آشنایی با هنر قلم زنی می تواند کمک بزرگی برای انتخاب محصولات باشد. خرید بهترین قلم زنی ایران از اساتید برجسته ، ماندگاری و ارزش بالای آنها را برای مشتریان تضمین می کند. اساتید قلمزنی ایران با پشتوانه فرهنگی و هنری که وام گرفته از تاریخ کشور عزیزمان می باشد، بهترین محصولات را تولید کرده و با قیمت مناسب در اختیار علاقه مندان به هنرهای ایرانی قرار می دهند.

اساتید قلم زنی ایران

اساتید قلمزنی ایران توانسته اند با توجه به آداب و رسوم و فرهنگ ایرانی ، این هنر را بومی سازی کنند. قلمزنی در ایران به عنوان یکی از صنایع دستی بسیار قدیمی و کهن در گروه فلزکاری قرار می گیرد. کتاب هنر قلمزنی در ایران حمزه لو (منوچهر حمزه لو) به طور دقیق به بررسی تاریخچه و سیر تحولات این هنر صنایع دستی بسیار قدیمی پرداخته است. منوچهر حمزه لو در کتاب هنر قلمزنی در ایران به بررسی پیشینه تاریخی یا تاریخچه این هنر از هزاران سال قبل از میلاد مسیح تا دوره معاصر پرداخته است. پس از آن به بررسی ابزارآلات مورد استفاده در هنر قلمزنی و سپس روش اجرای آن پرداخته شده و در پایان نیز چند نمونه از اساتید هنر قلمزنی در دوره معاصر بررسی گردیده است.

تاریخچه قلم زنی در ایران

قلمزنی در ایران از زمانی آغاز شد که انسان با کشف فلز پا به دوره جدیدی گذاشت و با شیوه های چکش کاری سرد (دواتگری) و گرم شروع به ساخت ظروف مختلف نمود. آثار این هنر را می توان در هزاره های دوم و سوم قبل از میلاد مسیح پیدا کرد که در ظروف طلایی و نقره ای به جا مانده از آن دوران با طرح و نقوش بسیار خاص مشهود هستند.طبق تعریف اولیه ای که از هنر قلمزنی بیان شد، تاریخچه این هنر و پیدایش و شروع آن در ایران کاملا مشخص نیست. هنوز به طور کامل مشخص نشده که اولین بار قلمزنی در کدام مکان و بر روی چه اشیایی انجام گرفته و به همین علت باید از روی تنها فلزات و ظروفی که از آن دوران برجای مانده استناد کنیم.

طبق اتفاق نظر اکثر باستان شناسان، مس اولین فلز مورد استفاده در هنر قلمزنی است. در اواخر هزاره دوم و مصادف با اوایل هزاره اول قبل از میلاد مسیح، صنعت فلزکاری در نواحی مختلف شمال و شمال غرب و حتی بخش جنوبی دریای مازندران رواج داشته است.از آثار به دست آمده قلمزنی در ایران مربوط به پیش از تاریخ می توان به جام طلای حسنلو اشاره کرد که بر روی آن خدایان بر روی ارابه یا گردونه سوار هستند. جام طلای مارلیک که یکی از جام های بسیار زیبای دوران قبل از تاریخ بوده آثار چکش کاری بسیار خوش نقش و نگاری بر روی آن نقش بسته است. نقش گاو با برجستگی دو سانتیمتری سر گاو بر روی این ظروف خودنمایی می کند.

آشنایی با هنر قلم زنی

در دوره اشکانی که با حکومت پارت ها مصادف است، قلمزنی ایران با سبک هخامنشی ادامه پیدا کرد (حدود 224 تا 250 سال قبل از میلاد مسیح). مجسمه های طلایی، نقره ای، مفرغی به شیوه ریخته گری و زیورآلات مرصع با سنگ قیمتی از آثار این دوره است. البته در این دوران نقوش قلبی شکل جای نقوش تخم مرغی شکل را گرفته اند و گلبرگ ها باریک و نوک تیز شده اند.در دوره ساسانی که مربوط به 224 تا 650 میلادی می شود و هنر قلمزنی ایران به دلیل روابط تجاری گسترده با روم و یونان، نقوش و طرح های مختلف از الگوهای هنری این کشور تأثیر پذیرفت. ظروف قلمزنی این دوره بیشتر به شکل بشقاب، ریتون، کشکول، کاسه و تنگ با نقوش متنوع می باشد. در این دوران قلمزنی در ایران به روش های چکش کاری روی ورق سرد، ریخته گری و ساختن ظروف آستردار از ورق و تراش با چرخ انجام می شده است که احتمالا از چرخ سفالگری الگو گرفته اند.

در قرون اولیه اسلامی، اعراب هنر قلمزنی دوره ساسانی را تقلید کردند که بعدا با ورود مذهب شیعه و دین اسلام کلیه طرح و نقوش از آن تأثیر گرفته و رفته رفته نقوش بومی و اساطیر ایران جای خود را به آیات و احادیث دادند. در دوره سامانیان به دلیل ارزش و احترام بسیار زیاد فلزات طلا و نقره بر روی مس، مفرغ، آهن، برنج و روی ساخته می شد. در قرن 5 قمری فلز برنج جای فلز اصلی مفرغ در هنر قلمزنی در ایران را گرفت.

انواع قلمزنی در ایران

سبک های هنری مختلفی که برای قلمزنی در ایران مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از:

1. ریزه کاری: این سبک قلمزنی معروف به ریزه قلم یا زمینه پر می باشد چون با طرح و نقوش بسیار ریز، زمینه ظرف را کاملا پر می کنند و با ایجاد بافت در زمینه، طرح اصلی را برجسته می سازند.
2. برجسته کاری: طرح و نقوش به شکل برجسته و در طی سه مرحله بر روی ظرف ایجاد می گردند و در نهایت نیز زمینه با قلم بدون آج صاف می شود. این سبک با سبک جُنده کاری دقیقا مشابه است.
3. عکسی: در این سبک زمینه را کاملا پر نمی کنند و سعی می شود طرح اصلی را به کمک سایه و خط در زمینه نشان دهند.
4. منبت یا نیمه برجسته: در این سبک قلمزنی در ایران، پس از نیم بر کردن، زمینه تا حدود 2 سانتیمتر پایین می رود تا طرح ها نیمه برجسته باشند. این کار با قلم های بدون آج انجام می گیرد. سپس به کمک قلم های آج دار و بدون آج روسازی می شود.
5. مشبک: در این روش برخلاف سبک ریزه قلمزنی، زمینه زده نمی شود یا برخلاف برجسته کاری، زمینه را گود نمی کنند بلکه از سطح فلز جدا می کنند. معمولا در قدیم با این روش چراغ فانوسی و محل های عبور آب را می ساختند.
6. قلم گیری: این روش قلمزنی در ایران بیشتر به کنده کاری و حکاکی بر روی فلزات شباهت دارد. فرم قلم مورد استفاده مخروطی شکل است و فرم شیار مانند ایجاد می شود. بسته به اینکه چقدر زاویه قلم به ظرف نزدیک باشد، شیارهای تولید شده نازکتر خواهند بود. سبک قلم گیری اگر بدون چکش و با فشار دست انجام گیرد، همان سبک قلمزنی تبریز خواهد بود در غیر این صورت سبک قلمزنی اصفهان می باشد.

طرح های قلم زنی

طرح قلم زنی متنوعی دراین هنر ایرانی وجود دارد. قلمزنی هنری است که پیشینه آن به دوره سکا ها بر می گردد. عده ای اعتقاد دارند که سکا ها از نژاد آریایی بوده و از شمال فلات ایران به ایران مهاجرت کرده اند و بسیاری دیگر بر این باورند که سکا ها، ساکنین همیشگی ساحل دریا خزر بوده اند. به هر حال می توانیم نتیجه بگیریم که هنر قلمزنی، هنری کهن است که در سرزمین ایران، قدمت طولانی دارد. برای اثبات این موضوع می توانیم به جام های زرین که در مناطق مختلف ایران کشف شده اند اشاره کنیم. از جمله جام زرین حسنلو که از تپه حسنلو در نزدیکی روستای نقده در استان آذربایجان غربی کشف شده است. همچنین جام های زرین مارلیک که از تپه مارلیک بدست آمده اند همه از جنس طلا بوده و قلمزنی روی آن ها انجام شده است. وسایل مورد نیاز برای قلمزنی، چکش، انواع قلم و سطوح فلزی می باشد، بنابراین بدیهی است که در قرون گذشته این هنر رایج شده باشد. البته این نکته مهم را هم در نظر بگیرید که نمی توانیم قدمت ظروف قلمزنی زرین را به درستی تخمین بزنیم زیرا میزان اکسید شدن یا ترکیب شدن طلا در طی هزاران سال بسیار اندک است. پس شاید تعدادی از ظروف قلمزنی طلای موجود در موزه ها هم تقلبی باشند!